සුළි කුණා­ටු­වෙන් සෙවණ අහිමි වූ කුරු­ල්ල­න්ටත් ගෙවල්

මේ දින­වල මඳක් විම­සි­ල්ලෙන් කුරු­ල්ලන්ගේ චර්යා­වන් නිරී­ක්ෂ­ණය කළ­හොත් අපූරු යමක් ඔබේ නෙත ගැටෙනු ඇත. ඔබේ ගෙවත්තේ නිතර දකින දෙම­ළි­ච්චන්, මයි­නන්, බට්ටිච්චන්, ගිර­වුන් වැනි කුරු­ල්ලන් මේ දින­වල වැඩි වශ­යෙන් යුවළ වශ­යෙන් සැරි සර­මින් ප්‍රේමා­ලිං­ග­නයේ යෙදෙන අයු­රුත් කඩි­මු­ඩියේ කූඩු තනන අයු­රුත් දැක­ගත හැකිය. ඊට හේතුව මේ කාලය මෙරට කුරු­ල්ලන්ගේ ප්‍රධාන අභි­ජ­නන සමය හෙවත් බිත්තර දමන සමය වීමය. මේ කාල­යේදී ඔවුන් බිත්තර දැමී­ම­ටත් ඒවා සුර­ක්ෂි­තව තබා­ගැ­නී­ම­ටත් තම­න්ගේම කැදැ­ල්ලක් තනා ගැනී­මට වෙහෙ­සෙන්නේ මිනි­සුන් කැදලි තැනී­මට ගන්නා වෙහෙස සිහි කර­මිනි.

කුරුලු කැදැ­ල්ල­කට එප­මණ වටි­නා­ක­මක් තිබු­ණද දැන් දැන් කුරු­ල්ලන්ට ද කැදැ­ල්ලක් තනා­ගැ­නීම ගැට­ලු­වක් වී ඇතැයි කිව­හොත් ඇතැම් විට ඔබ මවි­ත­යට පත්වනු ඇත. “කුරු­ල්ලන්ට කූඩු හදන්න කාගෙන් තහ­න­මක්ද? ඕනෙ ගහක, ඕනේ තැනක, ඕනෙ වෙලා­වක හදා­ගන්න බැරියැ..”කියා ද ඔබ පව­සනු ඇත. එහෙත් කුරුලු කැදැලි ගැන අප බොහෝ දෙනකු නොදන්නා අමුතු කතා­වක් ඇත.

“ලෝකය පුරා ඉන්න විවි­ධා­කාර කුරුල්ලෝ කූඩු හදන්නෙ විවිධ ආකා­ර­ය­ටයි. රාජා­ලියෝ, කාක්කෝ වගේ කුරුල්ලෝ ලොකු කෝටු­ව­ලින් කූඩු හද­නවා. කොණ්ඩ කුරුල්ලෝ, දෙම­ලිච්චෝ සාමාන්‍ය කූඩු හද­නවා. වී කුරුල්ලෝ, සූටික්කෝ, බට්ටිච්චෝ වගේ කුරුල්ලෝ මකුළු දැල්, පර­ඬැ­ල්ව­ලින් එල්ලෙන කූඩු හද­නවා. ඒ අතරේ බිම බිත්තර දාන කුරුල්ලෝ සහ බෙන­වල බිත්තර දාන කුරු­ල්ලොත් ඉන්නවා. ඒ අතර විශේ­ෂම කාර­ණය, බෙන­වල බිත්තර දාන කුරු­ල්ලන්ට බෙන අවශ්‍ය වුණාට හැම කුරු­ල්ලෙ­කු­ටම බෙන හාර­ගන්න බැහැ.

ලෝකයේ කුරුලු ජාති දෙක­කට විත­රයි තම­න්ටම කියලා ගහක බෙන හාරන්න පුළු­වන්. ඒ තමයි කෑරල්ලු (Woodpeckers) සහ කොට්ටෝ­රුවෝ (Barbets). මේ විශේෂ දෙකට අයිති කුරුල්ලෝ 200ක් විතර ලෝකයේ ඉන්නවා. නමුත් බෙන­වල ජීවත් වුණත් තමන්ට කියලා බෙන හාර­ගන්න බැරි ගිරව්, මයිනෝ, සැල­ළි­හි­ණියෝ, බස්සෝ, පණු­කු­රුල්ලෝ, තුඹ සේරා වගේ කුරුලු වර්ග ගොඩක් ගොඩක් ඉන්නවා. ඒ කාට­ව­වත් තමන්ට කියලා බෙන­යක් හාර­ගන්න බැහැ වගේම බෙන­වල පිටත බිත්තර දාන්නත් බැහැ. නමුත් කෑරල්ලු සහ කොට්ටෝ­රුවෝ බෙන හාරන නිසා අපට ඔවුන් ‘පරි­සර පද්ධති ඉංජි­නේ­රුවෝ’ කියලා හඳුන්වන්න පුළු­වන්. ඔවුන් නැති වුණොත් බෙන­වල ජීවත් වන වෙනත් කුරු­ල්ලන් ඇතුළු සතු­න්ටත් ඉන්න තැන් නැති වෙනවා.

ඕනෑම පරි­සර පද්ධ­ති­යක බෙන­ව­ලට ලොකු ඉල්ලු­මක් තියෙ­නවා. ඒක නිකම් නග­ර­වල ‘අපා­ර්ට්මන්ට්’වලට තියෙන ඉල්ලුම වගේ එකක්. කෑරල්ලු සහ කොට්ටෝ­රුවෝ බෙන හදන්නේ තමන් වෙනු­වෙන් විත­රක් නෙවෙයි. එක බෙන­යක් හැදු­වාම ඒ මත ජීවන චක්‍ර­යක්ම ක්‍රියා­ත්මක වෙනවා. මුලින්ම ඒ බෙනය හදපු කෑරලා හෝ කොට්ටෝ­රුවා ඒක පාවිච්චි කර­නවා. ඊළ­ඟට ගිරව්, මයිනෝ වගේ කුරුල්ලෝ ඒ බෙනේ බලෙන් අල්ල­ග­න්නවා. කාල­යක් ගිහින් බෙනේ කට ලොකු වුණාම බස්සෝ, බක­මූණෝ වගේ සත්තු පදිංචි වෙනවා. ඊට පස්සේ ලේනුන්, මීයන්, උගු­ඩුවෝ වගේ ක්ෂීර­පායී සතුන් පදිංචි වෙනවා. අව­සා­න­යේදී මේ බෙන­වල මී මැස්සෝ, ගෙම්බෝ, සර්පයෝ සහ මකු­ළුවෝ වගේ සතුන් පදිංචි වෙනවා. බෙනේ තියෙන ගහ කඩා­ගෙන වැටෙ­න­කම්ම ඒ විදි­හට විවිධ සත්තු ඒ බෙනේ පාවිච්චි කර­නවා. නමුත් දැන් මතුවී තිබෙන ගැට­ලුව ඒ පාරි­ස­රික වැද­ග­ත්කම අහිමි වීමේ අව­දා­න­මක් මතුව තිබී­මයි. ඒ කියන්නේ පරි­සර පද්ධ­ති­යක බෙන සෑදිය හැක්කේ කෑර­ලුන්ට සහ කොට්ටෝ­රු­වන්ට පම­ණක් වුවත් පරි­ස­ර­යෙන් විශාල ගස් ඉවත් වීම නිසා ඔවුන්ගේ ගහ­ණය අඩු වෙමින් තිබෙ­නවා. මේ හේතු­වෙන් බෙන මත යැපෙන ආවේ­ණික කුරුළු විශේෂ 10කට පමණ සහ ආවේ­ණික වවු­ලන්, ලේනුන්, ගෙම්බන් සහ මී මැස්සන් වැනි සතුන් රැස­කට ජීවත් වීමට සහ බිත්තර දැමී­මට ස්ථාන අහිමි වෙමින් තිබෙ­නවා.”

ඒ විශේෂ අනා­ව­ර­ණය සිදු­කළේ කොළඹ විශ්ව­වි­ද්‍යා­ලයේ සත්ව විද්‍යා අංශයේ මහා­චාර්ය සම්පත් සෙනෙ­වි­රත්න ය. කුරු­ල්ලන්ට කැදැලි තනා­ගැ­නීමේ දුෂ්ක­රතා මතුව ඇතැයි අප මුලින් කී කතාව කොත­රම් සත්‍ය­ය­ක්දැයි මහා­චා­ර්ය­ව­ර­යාගේ ඒ අනා­ව­ර­ණ­යෙන් හෙළි වේ. එසේ නම් ‘පරි­සර පද්ධති ඉංජි­නේ­රුවෝ’බඳු කෑර­ලුන් සහ කොට්ටෝරු ගහ­නය අඩු වී ඇත්තේ ඇයිද යන්න ඊළ­ඟට මතු­වන පැන­යයි.

“ඔවුන් බෙන හාරන්න තෝරා ගන්නේ විශාල වැඩුණු ගස්. නග­ර­වල මෙවැනි ගස් කපා දැමීම හෝ සුළ­ඟට කඩා වැටීම නිසා වාස­ස්ථාන අහිමි වීමෙන් ඔවුන්ගේ ගහ­නය අඩු වෙමින් තිබෙ­නවා. උදා­හ­ර­ණ­යක් විදි­හට නග­ර­වල ගිරව් අඩු වීමට කෑරලු ගහ­නය අඩු වීමත් හේතු­වක්.”

මහා­චාර්ය සම්පත් සෙනෙ­වි­රත්න පව­සන්නේ ඒ පිළිබඳ දීර්ඝ­කා­ලීන අත්දැ­කීම් ඇසු­රිනි. කොළඹ විශ්ව­වි­ද්‍යා­ලයේ සත්ව විද්‍යා අංශයේ මහා­චා­ර්ය­ව­ර­යකු ලෙස කට­යුතු කරන අතර, වසර 130ක් පැරණි වන­සත්්ව හා ස්වභාව ආර­ක්ෂණ සංග­මයේ (WNPS) උප සභා­ප­ති­ත්වය ද දරන මහා­චාර්ය සම්පත් සෙනෙ­වි­රත්න ඉහත කී ගැට­ලු­වට විස­ඳු­මක් යෝජනා කිරී­මෙන් නොනැ­වතී එය ක්‍රියා­ත්මක කර­න්නට ද මුල් වී ඇත.

” සර­ලව කිය­නවා නම් මෙය කුරු­ල්ලන්ට ගෙවල් හදලා දෙන වැඩ­ස­ට­හ­නක්. දැනට ලංකාවේ වන වගා සහ ගෙව­තු­වල විශාල වැඩුණු ගස් අඩු නිසා කෑර­ලුන්ගේ ගහ­නය අඩු­වෙ­මින් යනවා. එම නිසා බෙන පරි­හ­ර­ණය කරන කුරු­ල්ලන්ට සහ අනෙක් සතුන්ට වාස­ස්ථාන අහිමි වෙනවා. ඒ නිසා අපි වැඩ­ස­ට­හ­නක් පටන් ගත්තා නොමේරූ පරි­සර පද්ධති සහ වතු ගෙව­තු­වල කෑර­ලුන්ගේ බෙන­ව­ලට සමාන ලීව­ලින් හැදූ ‘නෙස්ට් බොක්සස්’ (Nestboxes) හෙවත් කැදලි පෙට්ටි සවි කරන්න. ගස්වල අඩි 10-15ක් උසින් වතු,ගෙවතු සහ වනා­න්ත­ර­වල මේවා සවි කිරී­මෙන් මයිනෝ, ගිරව් වගේම සැල­ලි­හි­ණියෝ, කෑදැත්තෝ ඇතුළු බෙන පරි­හ­ර­ණය කරන සියලු සතුන් එහි ගෙන්වා­ගෙන ඒ පරි­සර පද්ධ­තිය නැවත ඇති කරන්න පුළු­වන්. පරි­සර පද්ධ­තිය වැඩි දියුණු කිරීමේ, එහි ගුණා­ත්මක බව වැඩි දියුණු කිරීමේ ව්‍යාපෘ­ති­යක් ලෙස දැනට අපි මෙය තෙත් කලා­පයේ වන වගා ව්‍යාපෘති ආශ්‍රි­තව ක්‍රියා­ත්මක කර­නවා. මෙම ක්‍රියා­ව­ලිය හරි­යට අත­හැර දැමූ නිවෙ­ස­කට ක්‍රම­යෙන් නැවත පදිං­චි­ක­රු­වන් පැමි­ණෙන ක්‍රියා­ව­කට සමා­නයි. මේ කෘත්‍රිම කැදලි ව්‍යාපෘ­තිය පටන් ගත්තේ ජෛව පරි­සර පද්ධ­ති­වල ඇති පහ­සු­කම් වර්ධ­නය කිරීමේ වැඩ­පි­ළි­වෙ­ළක් විදි­හට වගේම කුරු­ල්ලන්ට සහ බෙන­වල බිත්තර දාන, පැටව් හදන, ජීවත් වෙන සතුන්ට යටි­තල පහ­සු­ක­මක් විදි­හට සහ ඔවුන්ගේ පැවැත්ම තහ­වුරු කර­න්නයි. ”

මහා­චාර්ය සම්පත් සෙනෙ­වි­රත්න පව­සන පරිදි වන­සත්ව හා ස්වභාව ආර­ක්ෂණ සංග­මයේ ‘PLANT’ (Preserving Land and Nature Trust) ව්‍යාපෘ­තිය යටතේ රජයේ වනා­න්තර අතර හුදෙ­කලා වී ඇති තෙත් කලා­පීය වනා­න්තර යා කර­මින් ජීව විද්‍යා­ත්මක කොරිඩෝ නිර්මා­ණය කිරීම මෙහි ප්‍රධාන අර­මු­ණයි. මේ සඳහා මූල්‍ය දාය­ක­ත්වය ස්පා සිලෝන් ආය­ත­නය දරන අතර, විද්‍යා­ත්මක හා තාක්ෂ­ණික උප­දේ­ශ­නය සප­යන්නේ කොළඹ විශ්ව­වි­ද්‍යා­ලයේ සත්ව විද්‍යා අංශයේ මහා­චාර්ය සම්පත් සෙනෙ­වි­රත්න ඇතුළු පර්යේ­ෂණ කණ්ඩා­ය­මයි. කැදැලි පෙට්ටි සවි කිරීම විශ්ව­වි­ද්‍යාල සිසුන් විසින් සිදු කරනු ලබයි. තෙත් කලා­පීය පුරාම මේ වන විට කැදැලි පෙට්ටි (Nest boxes) 250ක් පමණ ස්ථාපිත කර ඇති අතර, ජන­වාරි මැද සිට මාර්තු මැද දක්වා පව­තින මෙරට ගෙවතු ආශ්‍රිත සහ වනා­න්තර කුරු­ල්ලන්ගේ ප්‍රධාන අභි­ජ­නන සමය ඇර­ඹී­මට පෙර එනම්, පසු­ගිය දෙසැ­ම්බර් මාස­යේදී ඒවා ස්ථාපිත කර ඇත.

” මේ කෘත්‍රිම කැදැලි පෙට්ටි සවි කරන්න කලින් අපි මුලින්ම පරීක්ෂා කරලා බල­නවා, එය සවි කරන ගසේ උස, වට ප්‍රමා­ණය සහ දිශාව සහ එම කැදැ­ලි­වල පදිංචි වී සිටින සතුන් වර්ගය සහ ප්‍රමා­ණය ගැන. සවි කළාට පසුත් මාස තුන­ක­ටම සැර­යක් අපි ඒ හැම එකක්ම පරීක්ෂා කරලා බල­නවා, මොන වගේ ලක්ෂ­ණද තියෙන්නේ, කවුද පදිංචි වෙලා තියෙන්නේ, කොප­මණ ප්‍රමා­ණ­යක් පදිංචි වුණාද? කියලා. ඒ විදි­හට අවු­රුදු දෙකක් පරීක්ෂා කර­නවා. ඒ අනුව අපිට අව­බෝ­ධ­යක් ලබා­ගන්න පුළු­වන් මේ බෙන­වල ප්‍රාථ­මික පදිං­චි­ක­රු­වන්, ද්විතී­යික පදිං­චි­ක­රු­වන් සහ තෘතී­යික පදිං­චි­ක­රු­වන් කවුද කියලා. සර­ලව කිය­නවා නම් මේ එක කැදැ­ල්ලක් ‘ඇනෙක්ස් එකක් වගේ. ඒ ඇනෙක්ස් එකට ඉස්සෙල්ලා එන්නේ කවුද? දෙවැ­නි­යට එන්නේ කවුද? තුන්වැ­නි­යට එන්නේ කවුද කියලා බලා­ගන්න පුළු­වන්. ඒ දැනුම පාවිච්චි කරලා අපි බලා­පො­රොත්තු වෙනවා ලංකාව පුරාම මේ ව්‍යාපෘ­තිය ක්‍රියා­ත්මක කරන්න.”

මීට වස­ර­කට පමණ පෙර සිදු කළ නියමු ව්‍යාපෘ­ති­ය­කදී සවි කළ කැදැලි 50කින් 20ක්ම සාර්ථක ලෙස සතුන් විසින් භාවිත කර ඇති අතර, ආවේ­ණික බස්සන්, මයි­නන්, මී මැස්සන් සහ ලේනුන් එහි පදිංචි වී සිටි බව තහ­වුරු වී ඇති බව ද මහා­චාර්ය සම්පත් සෙනෙ­වි­රත්න පැවැ­සීය.

“බොහෝ අය හිත­නවා රට ලස්සන වෙන්න නම් ගස් විත­රක් තිබු­ණාම ඇති කියලා. නමුත් ඒ ගස්වල ඉන්න සත්තු ඇතුළු පරි­සර පද්ධ­ති­යම ලස්සන කරන්න ඕනේ. ඒක කරන්න නම් පරි­සර පද්ධ­තියේ සියලු අංග අපි එයට එකතු කළ යුතුයි. මුහුණ ලස්සන කරන්න කරාබු, මාල වැනි ආභ­රණ පල­ඳි­නවා වගේ ගසක සවි කරන කෘත්‍රිම කැදැ­ල්ලක් කියන්නේ එම ගසට සහ මුළු පරි­සර පද්ධ­ති­ය­ටම පල­ඳ­වන “ආභ­ර­ණ­යක්” වගෙයි. එය ගසේ වගේම මුළු පරි­ස­ර­යේම අලං­කා­රය සහ සජීවී බව වැඩි කර­නවා. කුරුල්ලෝ ඉන්න කැදැ­ල්ලක් ගහ­කට වගේම ගෙව­ත්ත­ටත් ලොකු වටි­නා­ක­මක්. එයින් පරි­සර පද්ධ­ති­යම රැකෙ­නවා. මීමැ­ස්ස­න්ටත් බෙන අව­ශ්‍යයි. මී මැස්සෝ නැත්නම් අපිට පල­තුරු, එළ­වළු කිසි දෙයක් ලැබෙන්නේ නැහැ. ගෙව­ත්තක මී මැසි ජන­ප­ද­යක් තියෙ­නවා නම් එහි වටි­නා­කම වැඩියි. පරි­සර පද්ධ­තියේ වටි­නා­කම් වැඩි කිරීමේ පද­නම මතයි අපි මේ වැඩ­පි­ළි­වෙළ කර­ගෙන යන්නේ.

පසු­ගිය දින­වල පැවති සුළි­සු­ළඟ නිසා වැඩුණු විශාල ගස් රාශි­යක් විනාශ වුණා. විවිධ මානව ක්‍රියා­කා­ර­කම් නිසා අග­නු­ව­රත් වැඩුණු ගස් අතු කපලා අයින් කර­නවා. ඒ ක්‍රියා­ව­ලි­යේදී ඒ ගස් ආශ්‍රි­තව ජීවත් වෙන සතුන්ට ඉන්න හිටින්න තැන් නැති වෙනවා. ඒක­ටත් යම් සහ­න­යක් විදි­හට අපි මේ වැඩ­ස­ට­හන ලංකාව පුරා තෙත් කලා­පයේ දිග­ටම කර­ගෙන යන්න බලා­පො­රොත්තු වෙනවා. ” මහා­චාර්ය සම්පත් සේනා­රත්න පව­සන්නේ කුරුලු ප්‍රජාව ඇතුළු සමස්ත පරි­සර පද්ධ­තිය පිළි­බ­ඳව ළතෙත් හදිනි. ඔහු ඇතුළු කණ්ඩා­යමේ වෑයම ඒ වෙනු­වෙනි.

This article first appeared in the Silumina on the 3rd of January 2026.